bu rastinla bir ighir mesile. hazir bashlanghuch maaripmu xenzuche boloshqa yüzlendi, tebi'ki bundaq ma'aripta chong bolghan balilar alaqide xenzuchini asas qilidu. hazirqi ehwal ishqilip kishini bekla ümüdsizlendüridu. buningda ziyalilarning roli hemmidin üstin dep oylaymen, bowimiz digenghu, "
....
kör itqa bolsa bash arislan,
hemme itlar bolor arislansiman.
....
eger ziyalilarla ching turidiken, tilimiz yenila saqlinip qalidu dep oylaymen.

bu yerde bir misal bar:
sayuz waqtida, ottura asiyadiki hemme istanlardiki xelqiler bekla rosliship ketken, roslishish derijisi shu derijige birip yetkenki, 91-yil sayuz parchilnishning aldida pütün ottura asiyada sap yerlik tilda deris biridighan ottura mekteptin peqet tajikistanda birila qalghan iken. islam dinigha suslishish hem shundaq derijde ighir bolghan(bolopmu özbikistandin bashqilir). likin hemmisi musteqil bolghandin bashlap ishlar özgerdi, hemmidi burunqi halitige qaytiwatidu. elbette buninggha melum jeryan kirek. yinimdinla misal alay, hazirghiche Ulm shehride üch özbek bala, üch qirghiz ailisi bilen bardi-keldide boldum. özbeklerning hemmisi tilini rawrus sözleydu, hem namaz öteydu. qirghiz a'ililerning ichide bir a'ilidikiler pütünley qirghizche sözlishidu, hem namaz öteydu, ramazanda roza tutidu. yene bir a'ilide deslepte(2005-yili) ayali qirghizche sözliyelmeyttiken, aziraq chüshinettiken, yoldishi yaxshi idi, yiqinda(2009) oy köchüshkili yardemge barsam, ayalimu rawrus qirghizche sözleydighan boloptu. tixi eng deslepte barghanda er-ayal ikkiylen erebche oqushni, tordin daim Harun-yehyaning sinalghulirini köridighan bolop kitiptiken, ichimde bir xil hörmitim qozghalghan idi. üchinchi a'ilidimu ayali bilmeydu(chuwash millitidiken), likin yoldishi yaxshiken, qazaqchimu bilidiken, tarixqa bek qiziqidiken, türklerning söhbetlirige baridken, bizni daim öyige chaqirip turidu:-)

emdi roslarning taza merkizide yashwatqan tatarlarni misalgha alayli, bularni hilqi roslarning qanxor padishahi ivan IV 15-esirlerde igliwalghandin tartip hazirghiche shunche waqitlar ötüptu, ularning uchirghan zulimlirigha gep toghra kelmeydu, yikatirnaning waqtida hetta meschitlerge mejburi padishah süriti asquzghan, siyasetler tatarlargha shunchilik qarshi bolghan hem barliq wastilerni ishlitip islam dinidin chiqrmaqchi bolghan, shu zulumlargha chidimay 100 ming öylük tatar türkiyege köchüp ketken iken, kiyin qirimdinmu mejburi sürgün qildi. hala bügünki künde, tataristanda yenila tatar tili ros tili bilen teng ishlitilip kiliwatidu. Qazan shehiride hilimu mitrolargha ikki xil yiziq ishlitidken. Alsu ning youtube diki naxshiliridimu tatarche iytqanliri bar, hem tatarche tilwiziye proggiramliri bar. likin mini bekirek oylanduridighini, tatarlar mushu kemgiche öz dini-tilini yoqatmay yashawitiptu, likin qazaqistandiki qazaqlarning ehwali del eksiche, ularning roslarning qolida bolghini yenila qisqa waqit, qazaqistanda roslarning nisbiti bashqa istanlargha qarighanda köp yuquri, belkim shu sewebke köre ehwal ighiraraqtu. likin hazirqi ehwali yenila 90-yillarning aldidikige qarighanda köp yaxshi, shu chaghalrda ularni göshnimu arimay yewiridken dep anglighan idim.

manga özbikisattaning hemmidin bek yaxshi saqlanghandek bilindi. buninggha belki roslarning nisbitining azliqi, islam dinining yiltizining nahayti chongqur bolshi, medeniyet qatlimining mol hem uzun tarixqa ige boloshi seweb bolghandek turidu. emelyette roslarning medeniyit xitay medeniyitige qarighanda ottura asiyadiki xeliqlerge köpirek yiqishliq, shundaq turuqluq ular yenila öz tilini saqlap qaptu. shunag deymen, meyli dinda bolayli, medeniyet tariximizda bolayli, nahayti mol hem rengdar nersilirimiz bar, bu alahidiliklirimizla tilimizni uzun muddet mewjudluqqa irishtireleydu. bu esli mining italiyediki Memtimin muellim bilen parangda bolin'gha tima idi, esli menmu bek ümidsiz qarayttim, memtimin muellimning bu xil qarishi mini rastinla qayil qildi, oylisang asasi bar.

xulasemni chüshüriwitey:

medeniyitmiz üstün bolghaniken, bizde bir xil süyek-süyikimizde pexirlinish tuyghumiz boloshi kirek. bu yerde hergiz, xeqning aldigha birip siler ormanda yashawatqanda biz palani ishlarni qilghan diyishni iytiwatqinim yoq, belki shu xil iptixarliqni ichingizde biling hem uni özingizni hichqandaq biridin töwen körmeydighan roh süptide ishliting. wetende qismen ademlirimiz bashqa tilda sözleshni chong bilidu, iniqki ular öz medeniyitining küch quwwitini tonimighan, belki bashqa medeniyetlerni üstün orunda körgen. eger sizde heqqi pexirlinish bolidiken, siz bashqilarning tilini üginisiz, likin uni peqet bilim dairingizni kingeytishke, yaxshiraq pul tipishke ishlitisiz, hergizmu özingizni chüpey köridighan, öz salahyitingizdin achchiqlinidghan bolmaysiz.