Linuks sistimisi yuniks tipidiki kompyutir meshghulat sistimisi ailisige tewe bolop hazirqi heqsiz yumshaq détal jemyiti we ocuq menbe tereqqiyatining eng asasliq namayendisidur. uning menbe kodi hemmeylenge ichiwitilgen bolop her bir abont xalighanche ishliteleydu,özgerteleydu we tarqitalaydu.

90-yillarning axiridin bashlap IBM, Sun, HP, Novell qatarliq chong shirketlerning qollishigha irishti. hemmige melum bolghinidek mikrosoftning windows sistimisi suda xaraktirini alghan, likin linuks pütünley heqsiz bolop, nöwette windowsning düshmini bolop qaldi.

bezi kishilirimiz bilmesliki mumkin, adette chong tiptiki mulazimettérlerning hemmisi yuniks sistimisini ishlitidu. yuniksni asas qilghan linuks sistimis deslep barliqqa kelgende peqet kommand qur körünüshlük bolop, adettiki ishletküchilerge qolaysiz bolghan, shunglashqimu deslep taza omumlashmay,peqet kompyutir xakkérlirining ishlitidighan sistimisi bolop qalghan. yiqinqi yillarda jnu/linuks pidailirining köpiyishige egiship, linuks tipidiki sistimilar uchqandek tereqqi qildi. hazirqi eng yingi nusxidiki linuks sistimilri ishlitish qolayliqi jehette windowstin asasen perqlenmeydu, eksinche windowsqa silishturghanda nurghun artuqchiliqlargha ige:

jnu/linuks sistimisining menbe kodi pütünley ichiwitilgen bolop, hemme adem paydilnalaydu,xalighanche özgertelydu, pütün sistimining tereqqiyatigha qatnishalaydu.del mushu alahidilikige köre, linuks pütün yersharini qaplighan pidai programma tüzgüchilerning tirishishi netijiside kundin künge yingilinip,shundaq ittik sürette tereqqi qilwatidu, hem tereqqiyat süriti barghanche ittiklewatidu.

sistima heqsiz bolop, tordin biwaste chüshürüpla ishletkili bolidu, qoshumche ishleydighan yumshaq détallar hem heqsiz, peqet ixtiyar qilghanlar pul iane qilisa bolidu. Jnu/linuksni esli berpa qilghuchilarning chüshendürüshi boyiche heqsiz yumshaq détal uqumidiki heqsiz sözi heqsiz tamaq yaki heqsiz piwa sözidiki menini bildürmestin belki erkin nutuq sözidiki erkinlik menisige qaritilghan, yeni ularning qarishida bilim menbesi hemme ademge ortaq boloshi,ichwitilgen boloshi kirek.

hisablash süriti tiz bolop adette murekkep matimatikiliq programmilar linuks tipidiki sistima ishlitidu.

sistiming orunlashturulushu bek yaxshi bolop, ishletkensiri astilap kitidighan ish bolmaydu. adette windowsni ishletkensir astilap kitidu,sewebi, windowsni ishletkende dawamliq détal qachilap yuyup turimiz, adette yuywitilgen détallar windows sistimisining rejister qismida qilip qalidighan bolop, waqtning ötishige egiship bundaq exlet höjjetler köpiyip kitidude, her qitim birer ´programmni qozghatqan waqtta sistima birmunche exlet ishidin shu programmini izdeydu de, waqt uzrap kitidu. linuksta buxil yitersizlikke xatime birilgen.

oxshash iqtidardiki sistimini silishturghanda linuksning c p u gha bolghan telip windowsqa qarighanda töwenirek, dimek kompyutérning ömirimu uzun bolidu digen gep.

linuks tarmaqliri

linuksning hazir ishliniwatqan türidinla 300 din oshuq xili bolop, herbiring özige xas artuqchiliq we yitersizlikliri bar. yiqinda bezi taramqliri shirketler bilen birliship soda tüsini aldi ,bu xildikiliri heqsiz bomisimu likin yenila nahayti erzan. linuksning shirket yölikidiki türliridin fedora ,suse,ubuntu we man qatarliqliri, tor jemiyetliri teripidin chiqirilghan türliridin Debian we gentt qatarliqliri bar.

yuqarqilarning ichide Ubuntu türi eng tiz tereqqi qilwatqan we qollinishi eng keng boliwatqan türi hisablinidu.bu tür pütünley heqsiz bolop ishlitishmu hemmidin qolayliq, bolopmu kompyutirda programma tüzüshtin xewiri bolmigha ademmu windowsni ishletkendekla asan ishliteleydu. hazirqi linuks nusxiliri ,bolopmu ubuntu, üch ülchemlik körünüshni qollaydu,yeni windows wizta gha oxshash iqtidargha ige.

esli windows bilen jnu/linuks bir-birining détallrini tonumaytti, kiyin linuks wine détalini yasap chiqti,bu détal linuks muhitida windows programmilirini(höjjet quyruq exe bilen axirlashqan) ijra qilalaydu, likin hazirche bezi höjjetlerni toloq ijra qilalmasliqi mumkin,likin bu détal nahayti tiz sürette yingliniwatidu, kiyin pütünley mukemmelliship kitishi mumkin. adette word we bashqa windowsta ishleydighan détallarning linuksta oxshiship kitidighan wariyantliri bar, buningdin ensiresh hajetsiz,bolopmu penni détallargha kelgende linuksning détalliri bekla köp,töwendiki adrista windows détalliri bilenlinuks détallirining oxshash iqtidarliqlirining tézimi birilgen.

لىنۇكس(Linux) سىستىمىسى

يۇنىكس تىپىدىكى كومپيۇتىر مەشغۇلات سىستىمىسى ئائىلىسىگە تەۋە بولوپ ھازىرقى ھەقسىز يۇمشاق دېتال جەميىتى ۋە ئوچۇق مەنبە تەرەققىياتىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق نامايەندىسىدۇر. ئۇنىڭ مەنبە كودى ھەممەيلەنگە ئىچىۋىتىلگەن بولوپ ھەر بىر ئابونت خالىغانچە ئىشلىتەلەيدۇ،ئۆزگەرتەلەيدۇ ۋە تارقىتالايدۇ.

1992-يىلى فىنلاندىيەلىك لىنۇس تورۋالدس(Linus Torvalds) ئۆزىنىڭ يۇنىكسقا ئوخشايدىغان كېرنىلىنى(kernel=سىستىما مەركىزى قىسمى،مىغىزى) ياساپ چىقتى، شۇنىڭ بىلەن لىنۇكس كېرنىلى بىلەن جنۇ(GNU) سىستىمىسىدىن تۈزۈلگەن بىر پۈتۈن سىستىما بارلىققا كەلدى.ئارقىدىنلا بۇ خىل سىستىمىنىڭ ھەر خىل نۇسخىلىرى كىشىلەر بىلەن يۈز كۆرۈشتى. بىز ئادەتتە ئىيتىدىغان لىنۇكس سىستىمىسى مۇشۇنىڭغا قارىتىلغان بولوپ، لىنۇكس دەپلا ئاتاش توغرا ئەمەس، چۈنكى لىنۇكس پەقەت كېرنىلنىڭ ئىسمىلا خالاس، بىرلىككە كەلگەن قائىدە بويىچە بۇ خىلدىكى سىستىمىلار جنۇ/لىنۇكس GNU/Linux دەپ ئاتىلىدىغان بولدى.

90-يىللارنىڭ ئاخىرىدىن باشلاپ IBM, Sun Microsystems, Hewlett-Packard(HP), Novell. قاتارلىق چوڭ شىركەتلەرنىڭ قوللىشىغا ئىرىشتى. ھەممىگە مەلۇم بولغىنىدەك مىكروسوفتنىڭ ۋىندوۋس سىستىمىسى سودا خاراكتىرىنى ئالغان، لىكىن لىنۇكس پۈتۈنلەي ھەقسىز بولوپ، ۋىندوۋسنىڭ دۈشمىنى بولوپ ھىسابلىنىدۇ.

بەزى كىشىلىرىمىز بىلمەسلىكى مۇمكىن، ئادەتتە چوڭ تىپتىكى مۇلازىمەتتېرلەرنىڭ ھەممىسى يۇنىكس (Unix) سىستىمىسىنى ئىشلىتىدۇ. يۇنىكسنى ئاساس قىلغان لىنۇكس سىستىمىس دەسلەپ بارلىققا كەلگەندە پەقەت كومماند قۇر كۆرۈنۈشلۈك بولوپ، ئادەتتىكى ئىشلەتكۈچىلەرگە قولايسىز بولغان، شۇڭلاشقىمۇ دەسلەپ تازا ئومۇملاشماي،پەقەت كومپيۇتىر خاككېرلىرىنىڭ ئىشلىتىدىغان سىستىمىسى بولوپ قالغان. يىقىنقى يىللاردا جنۇ/لىنۇكس پىدائىلىرىنىڭ كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ، لىنۇكس تىپىدىكى سىستىمىلار ئۇچقاندەك تەرەققى قىلدى. ھازىرقى ئەڭ يىڭى نۇسخىدىكى لىنۇكس سىستىمىلرى ئىشلىتىش قولايلىقى جەھەتتە ۋىندوۋستىن ئاساسەن پەرقلەنمەيدۇ، ئەكسىنچە ۋىندوۋسقا سىلىشتۇرغاندا نۇرغۇن ئارتۇقچىلىقلارغا ئىگە:

جنۇ/لىنۇكس سىستىمىسىنىڭ مەنبە كودى(source code) پۈتۈنلەي ئىچىۋىتىلگەن بولوپ، ھەممە ئادەم پايدىلنالايدۇ،خالىغانچە ئۆزگەرتەليدۇ، پۈتۈن سىستىمىنىڭ تەرەققىياتىغا قاتنىشالايدۇ.دەل مۇشۇ ئالاھىدىلىكىگە كۆرە، لىنۇكس پۈتۈن يەرشارىنى قاپلىغان پىدائى پروگرامما تۈزگۈچىلەرنىڭ تىرىشىشى نەتىجىسىدە كۇندىن كۈڭە يىڭىلىنىپ،شۇنداق ئىتتىك سۈرەتتە تەرەققى قىلۋاتىدۇ، ھەم تەرەققىيات سۈرىتى بارغانچە ئىتتىكلەۋاتىدۇ.

سىستىما ھەقسىز بولوپ، توردىن بىۋاستە چۈشۈرۈپلا ئىشلەتكىلى بولىدۇ، قوشۇمچە ئىشلەيدىغان يۇمشاق دېتاللار ھەم ھەقسىز، پەقەت ئىختىيار قىلغانلار پۇل ئىئانە قىلىسا بولىدۇ. جنۇ/لىنۇكسنى ئەسلى بەرپا قىلغۇچىلارنىڭ چۈشەندۈرۈشى بويىچە ھەقسىز يۇمشاق دېتال ئۇقۇمىدىكى ھەقسىز سۆزى ھەقسىز تاماق ياكى ھەقسىز پىۋا سۆزىدىكى مەنىنى بىلدۈرمەستىن بەلكى ئەركىن نۇتۇق سۆزىدىكى ئەركىنلىك مەنىسىگە قارىتىلغان، يەنى ئۇلارنىڭ قارىشىدا بىلىم مەنبەسى ھەممە ئادەمگە ئورتاق بولوشى،ئىچۋىتىلگەن بولوشى كىرەك.

ھىسابلاش سۈرىتى تىز بولوپ ئادەتتە مۇرەككەپ ماتىماتىكىلىق پروگراممىلار لىنۇكس تىپىدىكى سىستىما ئىشلىتىدۇ.

سىستىمىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشۇ بەك ياخشى بولوپ، ئىشلەتكەنسىرى ئاستىلاپ كىتىدىغان ئىش بولمايدۇ. ئادەتتە ۋىندوۋسنى ئىشلەتكەنسىر ئاستىلاپ كىتىدۇ،سەۋەبى، ۋىندوۋسنى ئىشلەتكەندە داۋاملىق دېتال قاچىلاپ يۇيۇپ تۇرىمىز، ئادەتتە يۇيۋىتىلگەن دېتاللار ۋىندوۋس سىستىمىسىنىڭ رەجىستەر (register) قىسمىدا قىلىپ قالىدىغان بولوپ، ۋاقتنىڭ ئۆتىشىگە ئەگىشىپ بۇنداق ئەخلەت ھۆججەتلەر كۆپىيىپ كىتىدۇدە، ھەر قىتىم بىرەر ´پروگراممنى قوزغاتقان ۋاقتتا سىستىما بىرمۇنچە ئەخلەت ئىشىدىن شۇ پروگراممىنى ئىزدەيدۇ دە، ۋاقت ئۇزراپ كىتىدۇ. لىنۇكستا بۇخىل يىتەرسىزلىككە خاتىمە بىرىلگەن.

ئوخشاش ئىقتىداردىكى سىستىمىنى سىلىشتۇرغاندا لىنۇكسنىڭ ك پ ئۇ غا بولغان تەلىپ ۋىندوۋسقا قارىغاندا تۆۋەنىرەك، دىمەك كومپيۇتېرنىڭ ئۆمىرىمۇ ئۇزۇن بولىدۇ دىگەن گەپ.

لىنۇكس تارماقلىرى

لىنۇكسنىڭ ھازىر ئىشلىنىۋاتقان تۈرىدىنلا 300 دىن ئوشۇق خىلى بولوپ، ھەربىرىنىڭ ئۆزىگە خاس ئارتۇقچىلىق ۋە يىتەرسىزلىكلىرى بار. يىقىندا بەزى تارماقلىرى شىركەتلەر بىلەن بىرلىشىپ سودا تۈسىنى ئالدى ،بۇ خىلدىكىلىرى ھەقسىز بولمىسىمۇ لىكىن يەنىلا ناھايتى ئەرزان. لىنۇكسنىڭ شىركەت يۆلىكىدىكى تۈرلىرىدىن Fedora Core (Red Hat), SUSE Linux (Novell), Ubuntu (Canonical Ltd.) , Mandriva Linux قاتارلىقلىرى، تور جەمىيەتلىرى تەرىپىدىن چىقىرىلغان تۈرلىرىدىن Debian , Gentoo قاتارلىقلىرى بار.

يۇقارقىلارنىڭ ئىچىدە ئۇبۇنتۇ (Ubuntu) تۈرى ئەڭ تىز تەرەققى قىلۋاتقان ۋە قوللىنىشى ئەڭ كەڭ بولىۋاتقان تۈرى ھىسابلىنىدۇ.بۇ تۈر پۈتۈنلەي ھەقسىز بولوپ ئىشلىتىشمۇ ھەممىدىن قولايلىق، بولوپمۇ كومپيۇتىردا پروگرامما تۈزۈشتىن خەۋىرى بولمىغان ئادەممۇ ۋىندوۋسنى ئىشلەتكەندەكلا ئاسان ئىشلىتەلەيدۇ. ھازىرقى لىنۇكس نۇسخىلىرى ،بولوپمۇ ئۇبۇنتۇ، ئۈچ ئۈلچەملىك كۆرۈنۈشنى قوللايدۇ،يەنى ۋىندوۋس ۋىزتا غا ئوخشاش ئىقتىدارغا ئىگە.

يۇقۇردا ھەرخىل كۆرۈنۈشلىرىنىڭ رەسىملىرى ۋە ۋىدىئولىرى بار:

ئەسلى ۋىندوۋس بىلەن جنۇ/لىنۇكس بىر-بىرىنىڭ دېتاللرىنى تونۇمايتتى، كىيىن لىنۇكس wine دېتالىنى ياساپ چىقتى،بۇ دېتال لىنۇكس مۇھىتىدا ۋىندوۋس پروگراممىلىرىنى(ھۆججەت قۇيرۇق exe بىلەن ئاخىرلاشقان) ئىجرا قىلالايدۇ، لىكىن ھازىرچە بەزى ھۆججەتلەرنى تولوق ئىجرا قىلالماسلىقى مۇمكىن،لىكىن بۇ دېتال ناھايتى تىز سۈرەتتە يىڭلىنىۋاتىدۇ، كىيىن پۈتۈنلەي مۇكەممەللىشىپ كىتىشى مۇمكىن. ئادەتتە ۋورد ۋە باشقا ۋىندوۋستا ئىشلەيدىغان دېتاللارنىڭ لىنۇكستا ئوخشىشىپ كىتىدىغان ۋارىيانتلىرى بار، بۇنىڭدىن ئەنسىرەش ھاجەتسىز،بولوپمۇ پەننى دېتاللارغا كەلگەندە لىنۇكسنىڭ دېتاللىرى بەكلا كۆپ،تۆۋەندىكى ئادرىستا ۋىندوۋس دېتاللىرى بىلەنلىنۇكس دېتاللىرىنىڭ ئوخشاش ئىقتىدارلىقلىرىنىڭ تېزىمى بىرىلگەن.

ئۈستىدە مۇناسىۋەتلىك ۇلىنىشلار بىرىلدى
2007-يىلى، ئۇلم