Kwant zino hadisisi
Fizikida qizziq ishlar jiq, shuning ichide eng qizziq biri kwant zino hadisisi*. Addi iniqlimisi töwendikidek:
Adette radi'o'aktéw atom özining yimirlish waqti dewirige asasen yimirilidu hem taki turaqliq atomlar shekkillengiche dawamlishidu. Eger bu atom dawamliq küzitilse yimirlish yüz bermeydu, shu atom esli halitide turiwiridu. Buni zaghra tilda mundaq chüshendürüsh mumkin: bir omaq möshük bar deyli, u möshükni bir yeshikke silip, yeshik üstidin bir kichik töshük ichip qoyimiz. Möshük bilen karimiz bolmay yüriwersek waqti sa'itige kelgende möshük ölüp qalidu(bayqush möshük, tolimu échinishliq), her halda logikimizgha chüshidu. Eger, bashqa hich ish qilmay töshüktin shu möshükning möldürlep turghan közlirige qarap turupla-walsaq bu möshük menggü ölmeydu!!! Mentiqimizgha chüshmeydighan bu hadise kwant dunyasidiki nurghun "ghelitilikler" ning biri. Bularning ichide bizge tonushluqiraq biri bir tal éliktronning birla waqitta ikki töshüktin "teng ötüsh" hadisisi bolushi mumkin, uningdin bashqa "shghödingrning möshüki"** mu bar. Gerche eghwin shghödingr, wéghné hayzinbérgke*** oxshash alimlar bu hadisilerni modillashturup matématéka tili bilen ipadilep bergen bolsimu heqqi fizikiliq menisini chüshendürüsh alimlarni qiynap kiliwatidu. Anglimaqqa nahayti nezeriyiwi bilinsimu, öz nöwitide bu hadisiler insan hayatigha hem shundaq yiqin. Yeni, biz körwatqan dunya makro dunya bolup, uningdiki herbir hadise peqet térliyon-térliyonlighan éliktron-atomlarning jemlengen heriket we halitining netijisi. Eger biz hazirqi alahide üskünilerdin paydilnip bu xil netije yaki hadisini barliqqa keltürgen shu her bir éliktron yaki atomgha qaraydighan bolsaq, ularning del shu biz yuqurda tilgha ilip ötken "ghelitilik" ke tolghan kwant dunyasini qalaymiqan qilip turidighinini bayqaymiz. Buni hem mundaq chüshinishke bolidu: yadin itilghan oqyani tesewwur qiling, bizge nisbeten oqya itilip melum waqittin kiyin öz térayéktoryisini boylap yerge sanchilidu, bu jeryanda küzetküchige nisbeten oqya mutleq heriket qilghan bolidu. Eger biz oqyaning herkitini cheksiz böleklerge bölwetsek, uning her bir böliki oxshash küzetküchige nisbeten mutleq tinich turghan bolidu. Démek, nanosékunt (sékuntning milyondin biri) waqit periqini köreleydighan közge nisbeten u oqya shu boshluqta tinich turghan bolidu (adem közi nechche on milli sékunt waqit perqinila köreleydu). Burunqi kinoxanilardiki kino léntisi buninggha hem nahayti yaxshi misal bolalaydu, her bir süret zaman we makanning qaturulmisi, hemme süretni melum tézlikte ulap körsingiz bir heriket bolidu. Bu xil nisbilik boyiche iyitsaq, etrapmizda tinich turghan herqandaq nerse nanométir ölchimidiki boshluqida (sanaqliq atomlar boshluqida) nanosékunt waqit ölchimide dehshetlik heriket qilwatqan bolidu!
Emdi hayatliqtiki eng chong sirlarni özige yushurghan adem mingisige qaytip kileyli. Adem mingisimu oxshashla shu atom-molékulilardin tüzülidu, normal adem mingiside sékuntigha nechche milyonlighan ximyilik ri'aksiyeler xatasiz, bir-birige putlashmay yüz birip turidu. Bu ri'aksiyelerning eng tüp birliklirimu kwanit dunyasidiki jeryanlar. Kishini hemmidin qiziqturidighini, shundaq "ghelitilik" lerge tolghan kwanit dunya hadisilirining minge herkitimizdiki ipadisi , baghlinishi yaki tesirliri, shundaqla etrapimizda mewjut bolop turwatqan asasi zerrichilerning**** shu mingimizdiki kwanit dunyasi bilen bolghan öz-ara tesiri. Kim bilidu, belki chüsh körüsh, roh digendek pisxologlarni yiqitip qoyidighan su'allargha kwanit fizika alimiliri jawab birelishi mumkin. Eger rastinla baghlinish tipip chiqilsa pelsepedimu chong bösüshler bolidighini tebi.
Bu yerde chüshning gipi chiqip qaldi. Bezide rastinla towwa deymen, shexsen nurghun misallirim bar... Öyümdin texminen 7000 ming kélomitér yiraqliqta yashawatqinimgha besh yil boptu. Her qitim dost yaki a'ilemdin bir köngülsizlik yaki qattiq xushalliq bolsa chüshümge kirip turdi. Bezide shu qeder emeliyetke yiqinki, allahning qudriti dep yaqa chéshlimektin bashqa amal yoq, chünki hazirqi ilim sizge bundaq hadisilerni chüshendürüshke amalsiz. Misal: bir küni shundaq chüsh körüptimen, birge oqughan yiqin dostum yighlap dert iytip yürgidek, haraq ichkinige achchiqilap terbiye birip yürgidekmen, toy qilmaqchi bolghan qiz dostimu bille oqughan sawaqdishim idi, u qizmu köngli perishan yürgidek... Ikki kün ötüp télifon qildim, rast digendek bu ikki qedinasning arisida köngülsizlik bolghan iken, shu sewebtin dostummu sel haraq ichip qoyidighan bolop qaptiken. Yene biri: bir küni kech uyqum kelmey uni-buni xiyal qilip ottura mekteptiki sawaqdashlirim yadimgha yitip qaldi. Toluqsizde oqughan üch yil jeryanida men bekla nachar mu'amile qilghan bir qiz bar idi, shu qeder nachar mu'amile qilghan idimki, qanchilik derijide könglini yirim qildim bir xuda bilidu. Shularni oylap ichim achchiq bolop, üzemge nepretlinip uxlap qaptimen. Etisi ishxanida alidirash ishlewatsam bir newre akam kyukyu da xet qalduruptu, "sining XXX isimlik sawaqdishing barmidi, mendin sining numuringni sorawatidu, bireymu?" Dep. Towwa diyishkimu ülgürmey derrula ber didim. Kiyin qarisam ilxet yollap qoyuptu, qisqila:” yaxshi turwatamsiz, axsham chüshümge kirip qapsiz". Bu sawaqdishim bilen alaqem üzülüpla qalghili shu chaghda 10 yildin ashqan idi... Bashqa misallarni keltürmeyla qoyay, menche bashqilardimu oxshash kechürmishler bolushi mumkin. Buningdin bashqa yene bezide yiqin dostingiz siz oylap dey dep turay digen nersini dep qalidu, yaki siz ghingshimaqchi bolop turghan naxshini sizdin sékunit ilgiri ghingship qalidu. Xuddi abduqadir jalaliddin iytqandek, "bétxowin tamdin muzika ishtiwatqanda, dunyaning yene bir chétide yene bir adem oxshash muzikini tingshawatqan bolidu" dep. Yuqariqi hadisiler adem mingsining melum meydani bolidighanliqi, hem shu meydan arqiliq bashqa mingilerge tesir qilalaydighanliqini xére bildürüp turuptu. Bu yerde yene bir höjjetlik filimni misalgha ilish mumkin†, bu yerde peqet shu filimning xulasisinila dey, qiziqqan oqurmen özi körüp baqsun. Nurghun mutexesis, alimlarni ziyaret qilish bilen xatérlengen filimde ménge hem atom halitide (toghirisi kwant dunyasida) öz etrapidiki herqandaq atomgha tesir qilalaydu déyilgen, yeni, su kiristalni tejirbixanida alghanda shu alimning shu tejirbe jeryanidiki keypiyat haliti su kiristalining her xil shekilde chiqishigha sewebchi bolghan; yighin ichiwatqan kishilerning keypiyati yanidiki öyde ixtiyari san hasil qilwatqan kompyutérning shu sanlarni hasil qilish jeryanidiki qalaymiqanliq derijiside eks etken. Magnétliq léntida muzika anglawatqan ademning keypiyati öz nöwitide shu muzikining ahangigha tesir qilghan … digendek. Eger bu neziryiler toghra boldi digende, biz etrapmizdiki herqandaq jansiz nersige hem hissiyatimizni singdüreleymiz digen gep bolidu!
Nechche yüz kélomitér da'irige radi'o dolquni tarqitish üchünmu rawrus inirgiye serp qilimiz, 7000 kélomitér musapide ikki ademning mingisi qandaqsige tesir qilishalaydu? Bu tesir qandaq shekilde yétip baridu? Yiqinda chiqqan Inception filmidiki hadisilerning mewjut bolush ihtimali barmu? Waqit, boshluq digenlerning esli mahiyiti nime? Bu su'allargha eger kelgüside ilim-pen jawab bireleydu déyilse, zerriche fizikisi bilen kiwant fizikisidiki bösüshler bir nerse diyelishi mumkin. LHC †† ge oxshash tejirbixanilarning qorulushi, SQUID ke oxshash kwant hadissidin paydinlip ölchesh ilip baralaydighan üskünilerning barliqqa kilishi, hem yuquri iniqliqtiki ölchesh eswablirining keship qilinishi zerriche fizikisi we kwant dunyasigha bolghan chüshinishimizni künsiri chongqurlashturwatidu. Allah xalisa yuqarqi su'allarning yeshmisige bu ömrimizde shahid bolush ihtémalimiz bar.
Izahlar:
*Ingilizche: quantum zeno effect
**Ingilizche: Schroedinger's cat
Bu uqumdiki eng ghelite yer: ri'al dunyada möshük ya ölük bolidu ya térik bolidu, likin kwant dunyasida möshük birla waqitta ölük hem térik bolalaydu.
***Erwin Schroedinger, Werner Heisenberg, awistéryelik, gérmaniyelik alimlar
**** Bu yerde éliktron fotunlardin bashqa yene kwarik, lépton, grewiton, bozunlargha oxshash asasi zerrichilerni körsitidu, her sékunitta milyonlighan asasi zerrichiler bedinimizdin ötüp turidu...
†Kino ismi: what the leep we know
††Yawrupadiki asasi zerriche tejirbixanisiCERN ning tarmaq tejirbixanisi Large Hedron Collider ning qisqartilmisi
2010-Yil, mizan iyining 20-küni, mungghulkürede yizildi.
Yazmisi
_________________
ilxatérem
Uyghur Latin Yiziqi 
Xetküchler 
mushtir bolung 
Tewsiye
