ikologiyelik tengpungluqning buzulishi dunyawi tüs alghinigha xili waqtilar bolop qaldi. bu xil tengpungsizliqning boloshidin kilip chiqiwaqtan her xil apetler barghanche köpiyip ketti, hem nahayti ighir boliwatidu. bir hisabta bu xil roshen hadise kishilerning diqqitini tartiwatidu. bolopmu gherib elliride muhit mesilisi hökümetning kündilik ish tertipidin orun iliwatidu, bu türdiki tetqiqatlarghimu mebleghni köpeytiwatidu. shundaqtimu hazirqi künde yüz biriwatqan, ikologiyelik tengpungluqqa ighir derijide buzghunchiliq qiliniwatqan nurghun qilmishlar diqqitimizning bürjidike qiliwatidu. bir medeniyetlik xeliqning ziyaliliri bolosh süpitimiz bilen bundaq ishlargha sükütte tursaq bolmas... chünki bu pütün insaniyetning kelgüsige taqilidighan ish.

yaxshi yiri, öz xelqimizning buruntin muhit ingi nahayti küchlük bolghan. dunyada bizge oxshash baghwenchi milletler bek az uchiraydu, tarim boyliridiki pütünley sün'i usulda, uzun yillar mabeynide shekkillengen ihate ormanlargha kishining ishengüsi kelmeydu. wetennig neridila bolsun, birer uyghur a'ile qurup öy salsa, aldi bilen etrapigha derex tikidu, miwilik bagh berpa qilidu, hoylilirigha qelemche qilidu. hetta bizde "yalghuz derexni kesse bolmaydu" digen gepler bar. gerche bu bir xil sel xurapi tüs alghan bolsimu, likin mushu sözdinla xelqimizning qedimdin tebi'etni ulughlaydighan, tebi'et söyidighan xarektérini bilgili bolidu. bizning owchilirimizmu haywanlar köpiyish mezgilide ow qilmaydu. hilimu isimde, kichik waqtimizda öyimizge dawamliq qalghachlar kirwalatti, dadam ulargha asanliq bolsun dep her yazda towrusqa kartondin uwa yasap biretti. u qalghachlarmu bekla eqilliq bolidighan, yasap bergen uwigha tizliktila özlishetti hem owisidin sirit öyning bashqa yirige hergiz mayaq chüshürmeytti. qalghachning tuxumdin chiqishidin tartip uchushqa bolghudek pütün jeryanigha shahid bolattuq. her küni kechte tok üchürüshtin burun qalghachlarning ish-herketlirini körüsh shundaq bir hozur idi, tok öchkende ularmu jim bolatti. dadamning ulargha uwa yasap birishi, hoylimizgha daim qelemche qoyushliri, bir qitim üzem qiziqip östürgen örükni qishtin ötküzüsh üchün samanlar bilen orap birishi, bizge oxshash perzentlirige dadam özimu sezmigen halda singdürgen tebi'etni söyüsh uruqi idi. apammu öz nöwitide gül östürüshke ziyade amiraq idi, öyimizde güllerning türliri shundaq köp bolidighan. yaz künliri hoylilarghimu tiriwitetti. üshshüktin saqlash üchün kichilep islaytti. bezide xoshna nahyilerge tuqqan yoqlap birip kelgenliride awarchiliq körmey gül köchürüp kiletti. elwette, bu peqet sansiz uyghur a'ililirining kichiklitilgen kartinisi xalas. dimek xelqimiz buruntin tebi'et bilen bir xil harmoniyilik rewishte yashashni üginiwalghan. tolimu epsus, bu xil ehwallarmu özgiriwatidu, "qazangha yolisang qarisi..." digen shu. men bu yerde nechche yilning aldida yizilghan "bu yerde kiyinkilerningmu heqqi bar" digen kitabni oqup biqishinglarni tewsiye qilimen. bu kitabta tarim oymanliqidiki muhit mesililiri sanliq melumatlar arlqiliq shundaq iniq yorutup birilgen. xoten, baynighulin tewesidiki radio'aktip tesiridin ghelite tughulghan bowaqlar, dagh chüshken ziyade pakar ösken miwe-ösümlükler hem biz diqqet qilishqa tigishlik ishlardur. her halda hökümetning kirorenni qayta qurush pilanni emeldin qaldurushi bir yaxshi signal, dimek hökümitimizmu muhit mesililirige barghanche itbar biridighan, pilan tüzgende muhitnimu bille oylishidighan boloptu. ishinimenki bundin kiyin tiximu yaxshi bolidu. tes yiri, muhit mesililir haman iqtisadqa birip taqiship qalidu, yerlik iqtisad bilen muhitni qandaq muresseleshtürüsh kishilerni haman qiyin tallashqa duchar qilip qoyidiken.

bundaq yziwersem gepler bekla shu'arliship, paxalliship ketküdek. waqtidila buni yizishtiki meqsidimni dey:
köpinchimiz dunyadiki eng tereqqi qilghan bir dölette yashawatimiz. xizmet we oqush jeryanida teb'ila özimizning kimliki, hem yurtimiz toghrisida bashqilar bilen parangliship qalimiz. kishilerge medeniyitimizni qandaq süpette tonushturush, hem biz yoloqiwatqan meslilerni qandaq chüshendürüsh bir muhim meslie dep oylaymen. geplirimizni tar milletchilik bilen emes belki özimizning özigiche, hichkimningkige oxshimaydighan medeniyetke ige xelq ikenlikimizni, medeniytimizning qanchilik rengdar ikenlikini misallar arqiliq janliq süretlishimiz, hem bu medeniytimizning qandaq xirislargha duch kiliwatqinini, hem shu medeniytimizning jini bolghan tilimizning hazirqi halitige bolghan endishimizni diyishimiz toghra dep oylaymen. uyghurla bek eqilliq digendek sözlerni amal bar ishletmeslik kirek. ilimi nuqtida turghanda, bir millet bilen yene bir milletni döt-eqilliq dep silishturush bir bimenilik hisablinidu. hich bolmighanda bundaq gep hergiz bir ziyalining aghzidin chiqmasliqi kirek. yuqarda misalgha ilinghan xelqimizning tebi'etke qandaq yiqin ikenliki medeniyitimizning herqandaq bir ademni qayil qilidighan bir alahidiliki. uzun tarixqa ige rengdar sen'itimizmu hem medeniytimizni alahide qilwatqan bir nuqta. yeni bizde usulning türliri nahayti köp, hem shundaq ilastikilqqa igiki, her bir ademning özige xas uslubi bar, bumu bir kem tipilidighan nerse. en'eniwi kiyimlirimizmu hem shundaq reng'gareng, her bir rayonning özige xas kiyinish yoli bar. halbuki siz bu xil rengdarliqni özimizge xoshna bolghan ottura asiyadiki xelqlerdimu uchratmaysiz.

dimek mushundaq bir, dunyaning bashqa yiridin tépilmaydighan, güzel, özgiceh bir medeniyetning yoqulushi dunya medenyiti üchün ighir bir yoqitish bolidu. chünki bu peqet uyghurghila xas nerse emes, bu medeniyet shu bir insan qewimining pütün eqli-idrakining jughlanmisi süpitide bashqa medeniyetlerge tesir qilidu, ilgiri süridu. misalen, dolandiki dihqanlirimizning muzikiliri bir yat muzikantqa ilham bolsa, kiriyelik ayalning kiyimi bir gherblik moda kiyim layhiligüchige yingiche uqum boloshi mumkin. shübhisizki, medeniyetning rengdarliqi insan hayatni tiximu biyitidu, tiximu menilik qilidu. bu xil turghidin iytqanda, bir medeniyetning yoqulishi ikologiyelik tengpungluqning buzlushi bilen oxshash derijidiki ish. yawrupa ittipaqining baltiq dingizi boyidiki yoqilish girdabigha birip qalghan bir tilni saqlap qilishi üchün milyonlap pul ajritishi heyran qalarliq emes. mushu asasmiz bilen medeniytimizni qoghdaymiz disek, iniqla hemme ademning himaysige irishimiz...

axrida köpchilikke ikki ulinishni tewsiye qilmaqchi, bu ishlar bizning hayatimizdin sel yiraq bolsimu, biz köngül bölüshke tigishlik ishlar, yersharining bashqa bürjikidiki melum özgirish, öz nöwitide bizge hem tesir qilidu. eger biz bashqilargha köngül bölsek, bashqilarmu öz nöwitide bizge köngül bölüshi mumkin. belkim birer artuq imza xili ishlargha tesir qilishi mumkin.